Қазіргі қоғамның күнделікті өмірі интернетпен тығыз байланысты. Қаржылық операциялар, мемлекеттік қызметтер, сауда-саттық, білім алу, қарым-қатынас және жұмыс үдерістерінің едәуір бөлігі цифрлық ортаға көшті. Бұл адамдарға үлкен мүмкіндік бергенімен, жаңа қауіптердің пайда болуына да себеп болды.
Сол себепті «Заң мен тәртіп» қағидаты бүгін тек көшедегі немесе қоғамдық орындардағы тәртіппен шектелмейді. Цифрлық кеңістікте де әр азаматтың жауапкершілігі мен қауіпсіздігі маңызды.
Интернет-алаяқтық – қазіргі кезеңдегі ең өзекті мәселелердің бірі. Алаяқтар азаматтардың сеніміне кіріп, түрлі тәсілмен жеке мәліметтерін немесе ақшасын иемденуге тырысады. Бір жағдайда өзін банк қызметкері ретінде таныстырса, енді бірде құқық қорғау органы атынан хабарласуы мүмкін. Кейде арзан тауар, жеңіл несие, инвестиция немесе жоғары табыс ұсынатын жалған хабарландырулар таратылады.
Мұндай жағдайда ең басты қорғаныс – сақтық.
Банк картасының толық деректерін, SMS арқылы келген кодтарды, жеке кабинет құпиясөздерін және басқа да құпия ақпаратты бөгде адамға айтуға болмайды. Телефон арқылы асықтырып, қорқытып немесе «дәл қазір шешім қабылдау қажет» деген адамға бірден сену қауіпті.
Алаяқтардың негізгі құралы көбіне технология емес, адамның эмоциясы болады. Олар қорқыныш, қуаныш, асығыстық немесе пайдаға деген қызығушылық арқылы адамның дұрыс шешім қабылдау қабілетін әлсіретуге тырысады.
Сондықтан күмәнді қоңырау немесе хабарлама түскен жағдайда әңгімені тоқтатып, ақпаратты ресми арна арқылы қайта тексеру қажет. Жақындарыңызбен немесе сенімді мамандармен кеңесуге де болады.
Әлеуметтік желілердегі қауіпсіздік те назардан тыс қалмауы тиіс. Жалған аккаунттар, бұзылған парақшалар, фишингтік сілтемелер мен күмәнді конкурстар азаматтардың деректерін жинау үшін қолданылуы мүмкін.
Цифрлық сауаттылық тек егде жастағы адамдар үшін емес, жастар үшін де маңызды. Жастар интернетті белсенді пайдаланғанымен, олардың бәрі бірдей қаржылық немесе құқықтық қауіптерді дұрыс бағалай бермеуі мүмкін.
Әсіресе өз банк картасын басқа біреуге пайдалануға беру, өз атына шот ашып беру немесе белгісіз адамның ақшасын басқа есепшотқа аудару туралы ұсыныстардан сақ болу керек. «Жеңіл ақша» түрінде ұсынылған мұндай әрекеттер адамды күрделі құқықтық мәселеге алып келуі мүмкін.
Интернеттегі жауапкершілік тек қаржылық қауіпсіздікпен шектелмейді. Әлеуметтік желідегі қорлау, жалған ақпарат тарату, бөтен адамның жеке мәліметтерін жариялау, заңсыз контентті тарату да жауапкершілік мәселесін туындатуы ықтимал.
Сондықтан цифрлық мәдениет дегеніміз құрылғыны пайдалана білу ғана емес. Ол – ақпаратты тексеру, жеке мәліметті қорғау, өз әрекетінің салдарын түсіну және интернеттегі өзгенің құқығын құрметтеу.
Ата-аналардың да бұл мәселедегі жауапкершілігі жоғары. Баланың интернетте кіммен сөйлесетінін, қандай платформаларды пайдаланатынын және күмәнді ұсыныстарға тап болмағанын бақылап отырған жөн. Ең маңыздысы – бала өзіне қауіп төнген жағдайда ата-анасына ашық айта алатындай сенімді қарым-қатынас қалыптастыру.
Қазіргі уақытта заң мен тәртіп мәдениетін қалыптастыру цифрлық қауіпсіздікпен тікелей байланысты. Өйткені қоғам өзгерген сайын құқық бұзушылық тәсілдері де өзгеріп келеді.
Сондықтан әр азамат интернетте де шынайы өмірдегідей сақтық пен жауапкершілік танытуы қажет. Жеке деректерді қорғау, күмәнді ұсыныстарға сенбеу, ақпаратты тексеру және заң талаптарын сақтау – цифрлық қауіпсіздіктің негізгі қағидалары.
Заң мен тәртіп бар жерде қауіпсіздік болады. Бұл қағида көшеде де, үйде де, интернет кеңістігінде де өз маңызын жоғалтпайды.