Кез келген мемлекет үшін ең қымбат құндылықтардың бірі – тұрақтылық. Ал тұрақтылық өздігінен қалыптаспайды. Оның артында ортақ ереже, жауапкершілік және заңға деген құрмет тұрады.

Сондықтан соңғы жылдары Қазақстанның қоғамдық-саяси күн тәртібінде «Заң және тәртіп» ұғымының жиі айтылуы кездейсоқ емес.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев бұл қағидатты Әділетті Қазақстанды қалыптастырудың негізгі бағыттарының біріне айналдырды. Президенттің ұстанымында заң мен тәртіп тек құқық қорғау органдарының міндеті емес, бүкіл қоғамға ортақ құндылық ретінде қарастырылады.

Заң әлсіз болса, мемлекет те әлсіз

Мемлекеттің қуатын кейде экономикасымен, армиясымен немесе табиғи ресурстарымен өлшейміз. Бірақ осының барлығын тұрақты ұстап тұратын көрінбейтін бір тірек бар. Ол – заң үстемдігі.

Заң жұмыс істейтін жерде адам өз құқығының қорғалатынын біледі.

Кәсіпкер ертеңгі күнге жоспар жасай алады.

Инвестор өз қаражатының қауіпсіздігіне сенеді.

Мемлекеттік қызметші қабылдаған шешімінің заңға сәйкес болуы керектігін түсінеді.

Ал қарапайым азамат өз мәселесін күшпен емес, құқықтық жолмен шешуге болатынына көз жеткізеді.

Осы тұрғыдан алғанда, заң және тәртіп – шектеу емес, керісінше мүмкіндік беретін жүйе.

Президенттің мемлекеттік саясатындағы осы бағыттың маңызы да осында. Қасым-Жомарт Тоқаев заң үстемдігін әділетті қоғамның берік іргетасы ретінде қарастырады. Оның пікірінше, заң алдында барлығы тең болғанда ғана халықтың билікке деген сенімі нығаяды.

«Заң және тәртіп» – тек полицияның жұмысы емес

Бұл ұғымды құқық қорғау органдарының қызметімен ғана байланыстыру дұрыс емес.

Полиция қылмыспен күреседі. Сот әділдік орнатуға тиіс. Прокуратура заңдылықтың сақталуын қадағалайды.

Бірақ қоғамдық тәртіптің күнделікті қалыптасуы әр азаматтың әрекетінен басталады.

Көлік жүргізушісі жол ережесін сақтағанда – тәртіпке үлес қосады.

Кәсіпкер салық төлегенде – мемлекет дамуына үлес қосады.

Азамат қоқысты белгіленген жерге тастағанда – қоғамдық ортаға құрмет көрсетеді.

Біреу пара беруден бас тартқанда – жемқорлыққа қарсы тұрады.

Ата-ана баласына өзгенің құқығын сыйлауды үйреткенде – құқықтық мәдениетті қалыптастырады.

Демек, заң және тәртіп дегеніміз – күн сайын қайталанатын мыңдаған қарапайым әрекеттің жиынтығы.

Қорқыныш емес, ішкі мәдениет

Құқықтық мәдениеті жоғары қоғамда адам заңды тек жазадан қорыққандықтан орындамайды.

Ол заңның не үшін қажет екенін түсінеді.

Бұл – өте маңызды айырмашылық.

Егер адам жол ережесін тек камерадан немесе полициядан қорыққандықтан сақтаса, бақылау болмаған жерде тәртіп те жоғалуы мүмкін.

Ал егер ол жол ережесін өз өмірі мен басқа адамның өмірін қорғау үшін сақтаса, бұл – мәдениет.

Сондықтан Президенттің құқықтық мәдениетке ерекше мән беруі маңызды. Қасым-Жомарт Тоқаев қоғамда заңсыздыққа төзбеушілік қалыптасуы керек екенін, заңға құрмет әр азаматқа тән қасиет болуы тиіс екенін бірнеше рет атап өтті.

Яғни мемлекеттің мақсаты – әр бұрышқа бақылаушы қою емес.

Мақсат – заңды ішкі қажеттілікке айналдырған қоғам қалыптастыру.

Әділет қайдан басталады?

Әділетті қоғам дегенде көбіміз үлкен әлеуметтік мәселелерді елестетеміз.

Бірақ әділеттің алғашқы өлшемі өте қарапайым.

Заң бәріне бірдей ме?

Егер қарапайым азамат пен лауазымды тұлға бір құқықтық талапқа бағынса – бұл әділет.

Егер кәсіпкердің құқығы қорғалса – бұл әділет.

Егер адамның мәселесі таныстықпен емес, заңмен шешілсе – бұл әділет.

Егер азамат мемлекеттік органнан заңды әрі түсінікті жауап ала алса – бұл да әділет.

Сондықтан заң үстемдігі – абстрактілі ұғым емес. Ол адамның күнделікті өмірінде сезілуі тиіс.

Президенттің сөзімен айтқанда, «Заң мен Тәртіп» – әділетті қоғамның негізгі өлшемдерінің бірі.

Тәртіп – экономиканың да негізі

Заң мен тәртіптің пайдасын тек қауіпсіздік саласынан іздеу жеткіліксіз.

Оның экономикалық маңызы да зор.

Кәсіпкер өзінің мүлкі мен инвестициясы қорғалатынын білсе, жаңа жоба бастауға сенімді болады.

Ал заң талаптары тұрақты әрі түсінікті болған жағдайда бизнес ұзақ мерзімді жоспар құра алады.

Сондықтан заң үстемдігі экономикалық өсімнен бөлек тұрған бағыт емес.

Керісінше, ол экономикалық дамудың қажетті шарты.

Бұл Мемлекет басшысы ұсынған «Әділетті Қазақстан: заң мен тәртіп, экономикалық өсім, қоғамдық оптимизм» тұжырымдамасының өзара байланысын да көрсетеді. Елдің тұрақты дамуы үшін тәртіп, заңдылық және экономикалық белсенділік қатар жүруі қажет.

Мемлекет пен азаматтың ортақ жауапкершілігі

«Заң және тәртіп» қағидатын іске асыруда жауапкершілік тек мемлекеттік органдарға жүктелмеуі керек.

Мемлекет азаматтың құқығын қорғауы қажет.

Ал азамат заңды сақтауы тиіс.

Мемлекеттік орган халыққа ашық болуы керек.

Азамат та өз мәселесін құқықтық жолмен шешуге ұмтылғаны жөн.

Құқық қорғау органдары заңды қатаң сақтауы қажет.

Қоғам да заң бұзушылыққа бейжай қарамауы керек.

Бұл – бір-бірінен бөлек талаптар емес. Біртұтас жүйе.

Президент те Заң мен Тәртіп қағидатын қоғамның идеологиялық және саяси темірқазығына айналдыру қажеттігін айтқан.

Бүгінгі тәртіп – ертеңгі қауіпсіздік

Бір қарағанда, заңды сақтау күнделікті өмірдегі ұсақ нәрсе сияқты көрінуі мүмкін.

Бірақ үлкен қоғамдық өзгерістер дәл осындай ұсақ әрекеттерден басталады.

Бір жүргізуші жылдамдықты сақтайды – жолдағы қауіп азаяды.

Бір азамат пара бермейді – жемқорлыққа сұраныс азаяды.

Бір кәсіпкер заңды жұмыс істейді – адал бәсекеге жол ашылады.

Бір ата-ана баласына тәртіпті үйретеді – болашақ ұрпақтың құқықтық мәдениеті қалыптасады.

Осының бәрі қосылып, мемлекеттің жалпы мәдениетін өзгертеді.

Сондықтан «Заң және тәртіп» – белгілі бір науқанның атауы емес. Бұл Қазақстанның ұзақ мерзімді дамуына қажетті қоғамдық ұстаным.

Қасым-Жомарт Тоқаевтың осы бағыттағы саясатының басты ерекшелігі де – заң үстемдігін тек жазалау тетігі ретінде емес, әділетті, қауіпсіз және тұрақты мемлекет құрудың негізі ретінде қарастыруы.

Өйткені тәртіп бар жерде сенім болады.

Сенім бар жерде тұрақтылық болады.

Ал тұрақтылық бар жерде даму үшін мүмкіндік пайда болады.

Заңға құрмет – мемлекетке құрмет. Тәртіпке құрмет – өзге азаматқа құрмет. Ал осы екі құндылық орныққан қоғамның болашағы да берік.