Тарихқа көз жүгіртсек, мемлекетті сақтап қалу үшін тек мықты әскер немесе қуатты билік жеткіліксіз болғанын көреміз. Мемлекеттің ішкі бірлігін қамтамасыз ететін ортақ тәртіп пен құқықтық қағидалар да аса маңызды рөл атқарған.

Қазақ тарихы – соның айқын мысалы.

Бүгінде Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Заң және тәртіп» қағидатын Қазақстанның дамуындағы негізгі басымдықтардың бірі ретінде айқындап отыр. Бұл ұстанымның тарихи тамыры тереңде жатыр. Қазақ қоғамында ел ішіндегі дау-жанжалды реттеу, азаматтардың міндеттері мен жауапкершілігін белгілеу, бейбітшілік пен бірлікті сақтау үшін құқықтық дәстүрлер қалыптасқан.

Демек, заң мен тәртіп – қазақ қоғамына сырттан келген ұғым емес. Ол біздің мемлекеттік дәстүріміздің бір бөлігі.

Қасым хан және мемлекетті біріктірген заң

XVI ғасырдың басында Қазақ хандығы күшейіп, оның аумағы кеңейе түсті. Осындай кезеңде елді бір орталыққа топтастыру үшін ортақ құқықтық тәртіп қажет болды.

Қасым хан тұсында қалыптасқан «Қасым ханның қасқа жолы» – қазақ қоғамындағы маңызды құқықтық жүйелердің бірі.

Оның құрамында мүлік, қылмыс, әскери міндет, елшілік және қоғамдық қатынастарға қатысты ережелер болғаны тарихи деректерде көрсетіледі. Яғни сол кезеңнің өзінде қоғам өмірінің негізгі салаларын белгілі бір тәртіппен реттеу қажеттігі түсінілген.

Бұл жерде маңызды бір тарихи сабақ бар.

Елдің аумағы кеңейген сайын тәртіпке деген қажеттілік те артады.

Қоғам күрделенген сайын ортақ ереже керек.

Ал ортақ ереже болмаса, әркім өз түсінігімен әрекет ете бастайды.

Бұл – кез келген мемлекет үшін қауіпті жағдай.

Сондықтан Қасым хан дәуіріндегі құқықтық тәртіпті мемлекеттілікті нығайтудың бір тетігі ретінде бағалауға болады.

Есім хан: дәстүрді сақтау арқылы тәртіпті жалғастыру

Кейін бұл құқықтық дәстүр Есім хан тұсында жалғасын тапты.

Тарихта «Есім ханның ескі жолы» деген атаумен белгілі болған жүйе бұрын қалыптасқан құқықтық қағидаларды одан әрі жетілдірді.

Мұның өзі маңызды тарихи заңдылықты көрсетеді: мемлекеттегі тәртіп бір күнде қалыптаспайды.

Бір ұрпақ енгізген ережені келесі ұрпақ заман талабына бейімдейді.

Яғни заң – өзгермейтін қатып қалған қағида емес, қоғамның дамуына қарай жетілдіріліп отыратын жүйе.

Бұл қағидат қазіргі Қазақстан үшін де өзекті.

Бүгінгі қоғам кешеғі қоғам емес. Экономика, технология, ақпараттық орта, қоғамдық қатынастар өзгерді. Сондықтан заңнаманың да заман талабына сай жаңаруы табиғи процесс.

Тәуке хан және «Жеті жарғы»

Қазақ тарихындағы заң мен тәртіп мәселесін сөз еткенде Тәуке хан дәуіріне тоқталмау мүмкін емес.

XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында Қазақ хандығының ішкі бірлігін күшейту мәселесі аса маңызды болды. Осындай жағдайда бұрынғы құқықтық дәстүрлер негізінде «Жеті жарғы» жүйесі жетілдірілді.

Тарихи деректерде Тәуке ханның ел ішіндегі алауыздықты азайтып, хандықтың бірлігін күшейту үшін құқықтық жүйені жетілдіруге күш салғаны айтылады.

«Жеті жарғының» ерекшелігі – оның қоғамдағы әртүрлі қатынастарды реттеуге бағытталуында.

Жер дауы.

Жесір дауы.

Құн дауы.

Мал-мүлік мәселесі.

Қылмыс.

Әскери міндет.

Қоғамдық қатынастар.

Бүгінгі құқық жүйесімен салыстыруға болмайтыны түсінікті. Бірақ тарихи принцип бір: қоғамда ортақ тәртіп болмаса, ішкі тұрақтылықты сақтау қиын.

Тарихтағы ең үлкен сабақ

Қазақ тарихындағы заң дәстүрлеріне қарасақ, бір ерекшелікті байқауға болады.

Заңның мақсаты тек жазалау болмаған.

Ол – дауды шешудің, ел ішіндегі тепе-теңдікті сақтаудың, жауапкершілікті белгілеудің құралы болған.

«Тура биде туған жоқ» деген ұстанымның өзі әділ төреліктің қандай маңызға ие болғанын көрсетеді. Тарихи деректерде бұл қағида билер институтының әділдікке негізделген рөлін сипаттайтын түсініктердің қатарында беріледі.

Осыдан қазіргі қоғам үшін маңызды қорытынды шығаруға болады.

Заңға сенім болмаса, қоғамда әділет туралы түсінік әлсірейді.

Ал әділет әлсіреген жерде адамдар мәселені заңмен емес, басқа жолдармен шешуге ұмтыла бастайды.

Бұл – кез келген мемлекет үшін қауіпті.

Бүгінгі Қазақстан және тарихи сабақтастық

Осы тұрғыдан қарағанда, Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Заң және тәртіп» қағидатына басымдық беруін қазақ мемлекеттілігінің тарихи тәжірибесімен сабақтастықта қарастыруға болады.

Әрине, қазіргі құқықтық мемлекет пен ортағасырлық хандықтың құқық жүйесі арасында үлкен айырмашылық бар.

Бірақ олардың алдында тұрған бір ортақ міндет бар.

Ол – қоғамдағы тәртіпті қамтамасыз ету.

Қазіргі Қазақстанда бұл міндет Конституция, заңдар және мемлекеттік институттар арқылы жүзеге асырылады.

Президенттің саясатында заң үстемдігі, азаматтардың қауіпсіздігі, құқық бұзушылыққа төзбеушілік және заң алдында теңдік мәселелерінің алдыңғы орынға шығуы да осы қажеттіліктен туындайды. Мемлекет басшысы заң мен тәртіпті әділетті қоғамның негізгі тіректерінің бірі ретінде атап келеді.

Мемлекеттің мықтылығы неден көрінеді?

Тарих бізге бір маңызды нәрсені үйретеді.

Мемлекетті тек оның билеушісінің беделімен бағалауға болмайды.

Нағыз тұрақты мемлекет – белгілі бір тұлғаға емес, орныққан институттар мен ортақ ережелерге сүйенетін мемлекет.

Хан ауысады.

Билеуші өзгереді.

Замана өзгереді.

Бірақ елдің ішкі тәртібі мен құқықтық негізі сақталуы керек.

Бүгінгі Қазақстан үшін де осы қағида маңызды.

Мемлекеттік саясаттың тұрақтылығы заңға сүйенгенде ғана қамтамасыз етіледі.

Заң – болашаққа қалатын мұра

Қазақ тарихында «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», «Жеті жарғы» сияқты құқықтық дәстүрлердің қалыптасуы кездейсоқ құбылыс емес.

Олар сол дәуірдегі қоғамның қажеттілігінен пайда болды.

Бүгін біз басқа дәуірде өмір сүріп жатырмыз. Бірақ қажеттілік өзгерген жоқ.

Қоғамға әділ ереже керек.

Азаматқа қорған болатын заң керек.

Мемлекетке тұрақтылық керек.

Ал қоғамға ортақ тәртіп қажет.

Сондықтан «Заң және тәртіп» – тек қазіргі саяси күн тәртібінің ұғымы емес. Оны қазақ мемлекеттілігінің ғасырлар бойы қалыптасқан құқықтық мәдениетінің қазіргі заманға сай жалғасы ретінде де қарастыруға болады.

Тарихтағы басты сабақ осы: елдің бірлігі тек ортақ мақсаттан емес, ортақ тәртіптен де қалыптасады.

Заң үстемдік еткен жерде азаматтың құқығы қорғалады.

Құқық қорғалған жерде сенім пайда болады.

Сенім бар жерде қоғамдық тұрақтылық орнығады.

Ал тұрақтылық бар жерде мемлекет дамиды.

Сондықтан бүгінгі «Заң және тәртіп» қағидатының мәні – өткенді қайталау емес, тарихтан сабақ алып, болашаққа сенімді құқықтық негіз қалыптастыру.

Өткеннің тәжірибесі көрсеткендей, елді сақтау үшін тек күш емес, әділ ереже де қажет. Ал мемлекетті күшейтетін ең сенімді тәртіп – заңға сүйенген тәртіп