Алакөл аудандық заң және мемлекеттік-құқықтық бөлімшесінің бас инспекторы Айгүл Қайрамбековамен сұхбат

Заң үстемдігі, қоғамдық қауіпсіздік және азаматтардың құқықтық сауаттылығы – мемлекет дамуының негізгі көрсеткіштерінің бірі. «Заң мен тәртіп» қағидатының мәні тек құқық бұзушылықпен күресумен шектелмейді. Ол – әр азаматтың өз құқығы мен міндетін білуіне, заң талаптарын құрметтеуіне және қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінуіне негізделген ортақ мәдениет. Осы бағыттағы жұмыстардың маңызы, жастар арасында құқықтық сананы қалыптастыру және Алакөл ауданындағы құқықтық-түсіндіру жұмыстары туралы Алакөл аудандық заң және мемлекеттік-құқықтық бөлімшесінің бас инспекторы Айгүл Қайрамбековамен әңгімелестік.

– Айгүл Нұржанқызы, соңғы уақытта «Заң мен тәртіп» қағидаты жиі айтылып жүр. Оның қоғам үшін маңызын қалай түсіндіресіз?

– «Заң мен тәртіп» – мемлекеттің тұрақты дамуы мен қоғамның қауіпсіз өмір сүруіне негіз болатын маңызды қағидат. Заңның үстемдігі қамтамасыз етілген жерде азаматтардың құқықтары қорғалып, мемлекеттік институттарға деген сенім нығаяды. Сондықтан бұл ұғымды тек құқық қорғау органдарының қызметімен байланыстыру дұрыс емес. Заңды сақтау – мемлекеттік қызметшіден бастап қарапайым азаматқа дейін барлығына ортақ талап.

Меніңше, құқықтық мемлекеттің басты көрсеткіші қабылданған заңдардың санымен ғана емес, олардың күнделікті өмірде қаншалықты орындалатынымен өлшенеді. Азамат заңды жазадан қорыққандықтан ғана емес, оның қоғамдық өмірді реттейтін, өз құқығы мен өзгенің бостандығын қорғайтын ортақ ереже екенін түсінгендіктен сақтауы керек.

Осы тұрғыдан алғанда, «Заң мен тәртіп» қағидаты адамның күнделікті әрекетінен көрініс табуы қажет. Қоғамдық орында тәртіп сақтау, өзгенің құқығына құрметпен қарау, сыбайлас жемқорлыққа төзбеу, жалған ақпарат таратпау және заң алдындағы жауапкершілікті сезіну – осы мәдениеттің құрамдас бөліктері.

– Демек, мәселе тек құқық бұзушылықтың алдын алуда емес, азаматтардың құқықтық санасын қалыптастыруда ғой?

– Дәл солай. Құқық бұзушылықпен күресудің бір жолы – заң талаптарын орындауды бақылау болса, екінші, одан кем емес маңызды бағыты – оның алдын алу. Ал алдын алу жұмыстары нәтижелі болуы үшін азаматтар заңның не үшін қажет екенін түсінуі керек.

Құқықтық сауаттылық дегеніміз – заң баптарын жатқа білу емес. Бұл – өз құқығы бұзылған жағдайда қайда жүгіну керектігін білу, міндеттерін түсіну, құқықтық салдарды бағалай алу және даулы жағдайларды заңды жолмен шешуге ұмтылу.

Мысалы, азаматтардың еңбек, отбасы, мүлік, әкімшілік жауапкершілік және өзге де құқықтық қатынастарға байланысты қарапайым мәселелерден хабардар болуы көптеген даудың алдын алады. Ал ақпараттың жетіспеуі кейде азаматтың өз құқығын қорғай алмауына немесе заң талаптарын білместікпен бұзуына әкелуі мүмкін.

Сондықтан құқықтық түсіндіру жұмыстары халыққа түсінікті тілде жүргізілуі қажет. Заңның күрделі тұстарын қарапайым мысалдармен жеткізіп, азаматтарға нақты өмірлік жағдайларда қандай шешім қабылдауға болатынын түсіндіру маңызды.

– Алакөл ауданында «Заң мен тәртіп» қағидатын ілгерілету бағытында қандай жұмыстарға басымдық беріледі?

– Аудан көлемінде құқықтық мәдениетті қалыптастыру жұмыстарының маңызды бағыты – халықпен тікелей байланыс орнату, құқықтық түсіндіру кездесулерін ұйымдастыру және құқық бұзушылықтың алдын алуға бағытталған іс-шараларды жүйелі жүргізу.

Бұл ретте жастармен жұмысқа ерекше мән беріледі. Білім беру ұйымдарында, жастар ортасында және түрлі қоғамдық алаңдарда заң талаптарын түсіндіру, құқық бұзушылықтың салдарын жеткізу, азаматтық жауапкершілік пен қоғамдық тәртіптің маңызын ұғындыру – алдын алу жұмыстарының негізгі бағыттарының бірі.

Сонымен қатар сот жүйесіне, құқық қорғау органдарына және мемлекеттік органдарға қатысты құқықтық ақпараттың қолжетімді болуы маңызды. Азаматтар заңды тетіктерді, өтініш беру тәртібін, өз құқықтары мен міндеттерін білгенде ғана туындаған мәселені өркениетті жолмен шешуге мүмкіндік алады.

Мұндай жұмыстардың нәтижесін тек өткізілген кездесулер немесе іс-шаралар санымен бағалау жеткіліксіз. Ең бастысы – халықтың құқықтық сауаттылығының артуы, азаматтардың заңды жолмен әрекет етуге бейімделуі және құқық бұзушылыққа төзбеушілік көзқарасының қалыптасуы.

– Әсіресе жастар арасында құқық бұзушылықтың алдын алу мәселесі өзекті. Бұл бағытта қандай тәсілдер тиімді деп ойлайсыз?

– Жастармен жүргізілетін жұмыстың басты ерекшелігі – олардың жасына, өмірлік тәжірибесіне және ақпаратты қабылдау тәсіліне сай болуы. Жасөспірімге тек тыйым салу немесе жазаның ауырлығын айту жеткіліксіз. Оған белгілі бір әрекеттің неліктен заңға қайшы екенін және оның өзінің болашағына, жақындарына, айналасындағы адамдарға қалай әсер етуі мүмкін екенін түсіндіру қажет.

Бүгінде жастардың өмірінде әлеуметтік желілердің орны ерекше. Осыған байланысты интернеттегі қорлау, кибербуллинг, алаяқтық, бөтен адамның жеке деректерін заңсыз тарату, жалған ақпарат жариялау сияқты мәселелерге де назар аудару керек. Виртуалды кеңістікте жасалған әрекеттің де құқықтық салдары болуы мүмкін екенін жастар білуге тиіс.

Бұған қоса, құқықтық тәрбие отбасында басталып, мектепте жалғасып, қоғамдық ортада бекітіледі. Сондықтан ата-аналар, педагогтер, құқық қорғау органдары және жергілікті атқарушы органдар арасындағы өзара байланыс маңызды.

Менің ойымша, жастарды заңға құрметпен қарауға тәрбиелеудің ең тиімді жолы – оларға жеке жауапкершілікті сезіндіру және өз пікірін заң шеңберінде қорғаудың жолдарын көрсету. Заңды білу жас адамның мүмкіндігін шектемейді, керісінше, оның өз құқығын қорғауына және саналы шешім қабылдауына көмектеседі.

– Құқықтық мәдениет қалыптастыруда сот жүйесінің және құқық қорғау органдарының рөлі қандай?

– Сот жүйесі мен құқық қорғау органдарының қызметі заңдылықты қамтамасыз етуде айрықша орын алады. Соттың міндеті – істі заң талаптарына сәйкес қарап, әділ шешім қабылдау. Ал құқық қорғау органдарының қызметі қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, құқық бұзушылықтардың жолын кесуге, олардың алдын алуға және азаматтардың заңды құқықтарын қорғауға бағытталған.

Алайда заң үстемдігі тек мемлекеттік органдардың қызметімен шектелмейді. Ол азаматтардың құқықтық рәсімдерге сенуіне, өз мәселесін заңды жолмен шешуге ұмтылуына да байланысты.

Сондықтан құқықтық түсіндіру барысында азаматтарға сотқа жүгіну тәртібін, өтініштер мен шағымдарды қарау жолдарын, өз құқықтарын қорғаудың заңды тетіктерін түсіндіру қажет. Сонымен бірге әрбір құқықтық мәселенің өз ерекшелігі бар екенін ескеріп, азаматтарға нақты жағдайға сәйкес құзыретті маманнан кеңес алудың маңызын жеткізу керек.

Заңның беделі оның бәріне бірдей қолданылуымен, рәсімдердің ашықтығымен және азаматтардың құқықтарының сақталуымен нығаяды. Бұл – қоғам мен мемлекеттік институттар арасындағы сенімнің маңызды шарты.

– Әлеуметтік желілердегі ақпараттың таралуы мен қоғамдық пікірдің қалыптасуына қатысты қандай жауапкершілікке назар аудару қажет?

– Әлеуметтік желілер азаматтарға өз пікірін білдіруге, қоғамдық мәселелерді көтеруге және ақпарат алмасуға мүмкіндік береді. Бұл – қазіргі қоғамның маңызды коммуникациялық алаңы. Дегенмен ақпарат тарату еркіндігі басқа адамның құқығы мен заңды мүддесін бұзуға негіз болмауы керек.

Әсіресе тексерілмеген мәліметтерді тарату, адамды дәлелсіз айыптау, ар-намысына тиетін жарияланымдар жасау немесе өзгенің жеке деректерін рұқсатсыз жариялау сияқты әрекеттердің салдарын ескерген жөн. Мұндай жағдайда ақпараттың шынайылығын тексеру және заң талаптарын сақтау маңызды.

Әр азамат әлеуметтік желіде жазба жарияламас бұрын оның мазмұнына жауапкершілікпен қарауы қажет. Қоғамдық мәселені көтеру мен біреудің құқығын бұзудың ара-жігін ажырата білу керек.

Сонымен қатар мемлекеттік органдар үшін де кері байланысқа ашық болу маңызды. Азаматтардың өтініштері мен сын-пікірлерін белгіленген тәртіппен қарау, нақты ақпарат беру және мәселені шешу жолдарын түсіндіру қоғамдық сенімді нығайтуға ықпал етеді.

– «Заң мен тәртіп» қағидатының нәтижесін қалай бағалауға болады?

– Мұндай жұмыстың нәтижесі ұзақ мерзімді және кешенді тәсілді талап етеді. Әрине, құқық бұзушылық статистикасы, азаматтардың өтініштері, алдын алу іс-шараларының нәтижелері маңызды көрсеткіштер болып саналады. Бірақ бұлармен шектелуге болмайды.

Қоғамда заңды айналып өтуді емес, мәселені заң аясында шешуді дұрыс көретін көзқарас қалыптасуы керек. Азамат өз құқығын біліп қана қоймай, өзгенің де құқығын құрметтеуі қажет. Ал жастар құқық бұзушылықтың салдарын түсініп, жауапкершілікті саналы түрде қабылдауға үйренгені маңызды.

Бұған мемлекеттік органдардың жүйелі жұмысы, құқықтық ақпараттың қолжетімділігі және отбасы мен білім беру ұйымдарының тәрбиелік ықпалы арқылы қол жеткізуге болады.

Ең бастысы, заң талаптары күнделікті өмірде бірізді сақталуы керек. Құқықтық мәдениет бір күнде қалыптаспайды. Ол тұрақты түсіндіруді, жеке үлгіні және қоғамның ортақ жауапкершілігін қажет етеді.

– Аудан тұрғындарына айтар тілегіңіз қандай?

– Әр азаматты өз құқығы мен міндетін білуге, заң талаптарын құрметтеуге және қоғамдық тәртіпті сақтауға шақырамын. Қандай да бір мәселе туындаған жағдайда оны эмоцияға немесе заңсыз әрекетке жүгінбей, белгіленген құқықтық тәртіппен шешуге ұмтылған жөн.

Жастарға айтарым – заңды білуге қызығыңыздар, өз әрекеттеріңізге жауапкершілікпен қараңыздар және өзгенің құқығын құрметтеңіздер. Құқықтық сауаттылық адамның өзіне де, айналасындағы адамдарға да сенімді орта қалыптастыруға көмектеседі.

Заңға құрмет – тек мемлекеттік талап емес, әр адамның азаматтық ұстанымы. Қоғамдағы тәртіп пен қауіпсіздік те әрқайсымыздың күнделікті әрекетімізден басталады.