2026 жылғы 21–23 шілде аралығында Курчатов қаласында Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығында «Радиоактивті қалдықтарды түпкілікті оқшаулау – атом энергетикасының қауіпсіздігі мен орнықты дамуының негізгі элементі» тақырыбында ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің пайдаланылған ядролық отынмен, радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу және ядролық әрі радиациялық қауіпті объектілерді пайдаланудан шығару мәселелері жөніндегі Базалық ұйымының халықаралық конференциясы өтті, деп хабарлайды Атом индустриясын дамыту қауымдастығы.
Конференция жұмысына Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, Армения, Беларусь, Тәжікстан және Өзбекстанның бейінді министрліктерінің, реттеуші органдарының, ғылыми ұйымдары мен атом саласы кәсіпорындарының өкілдері қатысты.
Іс-шараны ұйымдастырушы — функцияларын «ТВЭЛ» АҚ («Росатом» мемлекеттік корпорациясы) жүзеге асыратын ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің пайдаланылған ядролық отынмен, радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу және ядролық әрі радиациялық қауіпті объектілерді пайдаланудан шығару мәселелері жөніндегі Базалық ұйымы. Конференцияны қабылдаушы тарап – Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығы.
Қазақстан ТМД Базалық ұйымы тарихындағы алғашқы өңірлік филиалды ашады
Конференцияның басты оқиғасы Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығында ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің Базалық ұйымы жанындағы тұрақты жұмыс істейтін сараптамалық орган – Радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу жөніндегі Өңірлік құзырет кеңесінің құрылуы болды.
«Кеңес ТМД мемлекеттері арасындағы өзара іс-қимылды дамытуға, тәжірибе алмасуға және радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу саласында келісілген тәсілдерді қалыптастыруға, сондай-ақ радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеудің орнықты ұлттық жүйелері мен уран мұрасы объектілерін оңалту жүйесін дамытуға ықпал етеді», — делінген қауымдастық хабарламасында.
Кеңесті құру туралы бастаманы қазақстандық тарап ұсынды және ол 2026 жылғы 10 маусымда Алматы қаласында өткен ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану жөніндегі комиссиясының 27-отырысында қаралды. Кеңестегі тұрақты төрағалық Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығына бекітілді.
Кеңестің құрылуы ТМД Базалық ұйымдарының бүкіл қызметі тарихындағы осындай сипаттағы алғашқы тетік болды.
Бұл оқиға Қазақстан Республикасы Президенті 2026 жылғы 7 шілдеде қол қойған «Радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу туралы» Қазақстан Республикасының Заңының күшіне енуімен тұспа-тұс келіп отыр. Заң радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу объектілерінің бүкіл өмірлік циклін – орналастыру алаңын таңдаудан және түпкілікті оқшаулау пункттерін салудан бастап, объектілерді пайдаланудан шығару, жабу және кейінгі мониторингке дейінгі барлық кезеңді реттейді.
«Өңірлік құзырет кеңесінің құрылуы – Қазақстанның радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу және ядролық мұра объектілерін оңалту саласында жинақтаған тәжірибесінің мойындалуы, – деп атап өтті Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығы РМК бас директорының орынбасары Ерболат Қоянбаев. – ТМД Базалық ұйымдарының бүкіл тарихында мұндай тетік алғаш рет құрылып отыр және біз мұны Достастықтағы әріптестеріміз алдындағы зор жауапкершілік ретінде қабылдаймыз».
ТМД Базалық ұйымының Кеңес органының шешімдері
Базалық ұйымның Кеңес органы отырысының қорытындысы бойынша мынадай шешімдер қабылданды:
- ТМД Парламентаралық Ассамблеясының «Ядролық мұра объектілеріне байланысты радиациялық-экологиялық қауіптерді жою кезінде ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің өзара іс-қимыл тұжырымдамасы» үлгілік құжатының жобалық нұсқасы мақұлданды;
- Радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу жөніндегі Өңірлік құзырет кеңесі туралы ереже бекітілді; Кеңес органының мүшелеріне Кеңес құрамын қалыптастыруға жәрдем көрсету және кандидаттарды 2026 жылғы 30 шілдеге дейін Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығының басшысына жолдау ұсынылды;
- Радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу жөніндегі Өңірлік құзырет кеңесінің 2026–2027 жылдарға арналған жұмыс жоспары мақұлданды.
Радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеудің ұлттық жүйелерін дамыту
Конференция барысында қатысушылар радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеудің ұлттық жүйелерін дамыту, нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру, атом энергиясын пайдалану объектілерін пайдаланудан шығару және радиоактивті қалдықтармен қауіпсіз жұмыс істеу инфрақұрылымын қалыптастыру мәселелерін талқылады.
Беларусь, Қырғызстан, Ресей және Өзбекстан елдерінің өкілі өз баяндамаларын оқып, саланы дамыту, инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру және радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу жүйесін жетілдіру тәжірибесімен бөлісті. Қазақстан өз кезегінде қатысушыларды радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеудің ұлттық жүйесін қалыптастыру барысымен таныстырды.
«Радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеудің орнықты ұлттық жүйесі кез келген мемлекеттің атом саласын қауіпсіз дамытудың негізі болып саналады. ТМД аясындағы тәжірибе алмасу әрбір елге осындай жүйені неғұрлым жылдам әрі сенімді түрде қалыптастыруға мүмкіндік береді», – деп атап өтті Ерболат Қоянбаев.
Халықаралық ынтымақтастық
Жекелеген сессия ядролық мұра объектілерін оңалту және халықаралық ынтымақтастықты дамыту мәселелеріне арналды.
Қатысушылар радиациялық-экологиялық тәуекелдерді төмендетудің заманауи тәсілдерін қарастырып, ластанған аумақтарды оңалту жобаларын іске асыру тәжірибесімен алмасты және осы бағытта ТМД мемлекеттерінің өзара іс-қимылын одан әрі дамыту мәселелерін талқылады.
Ерболат Қоянбаев: «Ядролық мұра объектілеріне байланысты тәуекелдер мемлекеттік шекараны мойындамайды, сондықтан оларды шешу жолдары да ортақ болуы тиіс. Қазақстан өңірдегі әріптестерімен аумақтарды оңалту бойынша жинақтаған тәжірибесімен бөлісуге дайын» – деп атап өтті.
Техникалық бағдарлама
Техникалық бағдарлама аясында конференцияға қатысушылар Қазақстан Республикасы Ұлттық ядролық орталығының ғылыми-зерттеу және тәжірибелік инфрақұрылым объектілерін аралады. Олардың қатарында Семей ядролық сынақ полигоны тарихының экспозициялық залы, «Тәжірибелік алаң» сынақ алаңы, «Байкал-1» зерттеу реакторлары кешені, Технологиялық біліктілік орталығы, зертханалық корпустар бар. Сондай-ақ қатысушылар ядролық және радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету бағытында атқарылған жұмыстардың нәтижелерімен танысты.
«Конференцияны Курчатов қаласында өткізу біз үшін ерекше маңызды. Дәл осы жерде, Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығында, бүгінде Қазақстанның радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеудің ұлттық жүйесі қалыптасуда. Радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу туралы заңның қабылдануы және төрағалығы Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығына бекітілген Өңірлік құзырет кеңесінің құрылуы осы жұмыстың практикалық негізін қалыптастырады.
Біз ТМД бойынша әріптестерімізге көрсеткен сенімі үшін алғыс білдіреміз және Кеңестің қызметін радиоактивті қалдықтармен қауіпсіз жұмыс істеу және уран мұрасы объектілерін оңалту мәселелері бойынша өңірдегі барлық мемлекеттердің мүддесі үшін келісілген шешімдер әзірленетін тұрақты сараптамалық алаң ретінде қамтамасыз етуге дайынбыз», – деп қорытындылады Қазақстан Республикасы Ұлттық ядролық орталығы РМК бас директорының орынбасары Ерболат Қоянбаев.