Қоғамның қандай мемлекетке айналатынын кейде үлкен реформалардан емес, қарапайым күнделікті әрекеттерден аңғаруға болады.

Жүргізуші жол ережесін сақтай ма?
Азамат қоғамдық орында тәртіпті бұзбай ма?
Кәсіпкер заң талаптарын орындай ма?
Мемлекеттік қызметші шешім қабылдағанда жеке мүддеден бұрын заңды басшылыққа ала ма?

Осы сұрақтардың жауабы қоғамның құқықтық мәдениетін көрсетеді.

Сондықтан «Заң және тәртіп» ұғымын тек құқық қорғау органдарының қызметімен шектеу – мәселенің мәнін тарылту. Бұл – мемлекет пен қоғам арасындағы қарым-қатынастың негізгі қағидаларының бірі.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев заң үстемдігін Әділетті Қазақстан құрудың басты алғышарты ретінде айқындап келеді. Президенттің пайымынша, заң алдында бәрі тең болуы және азаматтардың құқығы қорғалуы тиіс. Заң үстемдігі орныққан сайын халықтың мемлекеттік институттарға деген сенімі де нығаяды.

Тәртіпті мемлекет қалай қалыптасады?

Кейде тәртіп дегенді тыйымдар мен жазалар жиынтығы ретінде қабылдаймыз. Бірақ өркениетті қоғамдағы тәртіптің мәні мүлде басқа.

Тәртіп – адамның өз әрекетінің салдарын түсінуі.

Мысалы, жүргізушінің бағдаршамның қызыл түсінде тоқтауы – тек жол полициясының талабын орындау емес. Бұл – өзінің де, өзгенің де өміріне жауапкершілікпен қарауы.

Қоғамдық орында шу шығармау – жай ғана әдептілік емес. Бұл айналадағы адамдардың тыныштығына деген құрмет.

Заңсыз құрылысқа жол бермеу – кәсіпкерлікке кедергі жасау емес. Бұл қала мен ауылдың қауіпсіз әрі жоспарлы дамуын қамтамасыз ету.

Салық төлеу – мемлекетке берілетін міндетті төлем ғана емес. Оның есебінен мектеп, жол, аурухана, әлеуметтік нысандар қаржыландырылады.

Яғни заң мен тәртіптің нәтижесі адамның күнделікті өмірінен көрінеді.

Неге бұл мәселе бүгінде ерекше маңызды?

Ақпарат ағыны жылдамдаған, әлеуметтік желі қоғамның пікіріне тікелей ықпал ететін заманда кез келген мәселе санаулы минут ішінде үлкен қоғамдық резонансқа айналуы мүмкін.

Осындай жағдайда құқықтық мәдениеттің маңызы арта түседі.

Өйткені эмоцияға беріліп қабылданған шешім мен заңға сүйеніп қабылданған шешімнің айырмашылығы үлкен.

Заң – қоғамдағы дауларды өркениетті жолмен шешудің құралы.

Кімнің дауысы қатты шыққаны емес, кімнің заңды екені маңызды болуы керек.

Кімнің танысы көп екені емес, құқықтық негізі болуы керек.

Кімнің лауазымы жоғары екені емес, заң талаптарының бәріне бірдей қолданылуы маңызды.

Мемлекет басшысының «Заң мен Тәртіп – әділетті қоғамның негізгі өлшемі» деуінің мәні осында. Заң үстемдігі азаматтардың билікке сенімін күшейтетін фактор ретінде қарастырылады.

Заң бәріне бірдей болғанда ғана әділет орнайды

Әділет туралы сөз көп айтылғанымен, оның нақты өлшемдерінің бірі – заңның баршаға ортақ болуы.

Қарапайым азамат та, кәсіпкер де, мемлекеттік қызметші де, жоғары лауазымды тұлға да заң талаптарын сақтауға міндетті.

Бұл жерде «заң бәріне бірдей» деген қағида жай ғана құқықтық норма емес. Оның қоғамдық-психологиялық маңызы да бар.

Адам өз құқығының қорғалатынына сенсе, мемлекетке деген көзқарасы өзгереді.

Кәсіпкер заңды әрі тұрақты ережелер бар екенін білсе, бизнесін дамытуға ұмтылады.

Жас азамат әділеттің нақты өмірде бар екенін көрсе, заңды айналып өтуді емес, заңды жолмен әрекет етуді таңдайды.

Сондықтан құқықтық мемлекет құру – тек жаңа заң қабылдаумен аяқталмайды. Ең бастысы – заңның күнделікті өмірде жұмыс істеуі.

Президент саясатының өзегі

Қасым-Жомарт Тоқаевтың мемлекеттік саясатындағы маңызды бағыттардың бірі – қоғамда заңға құрмет пен жауапкершілік мәдениетін орнықтыру.

2025 жылғы ішкі саясаттың негізгі қағидаттарын бекіткен Президент Жарлығында «Заң және тәртіп» құқықтық мемлекеттің іргетасы әрі қоғамдық және жеке қауіпсіздіктің негізгі шарты ретінде айқындалды. Сонымен қатар заң алдында теңдік, жазаның бұлтартпастығы және жоғары құқықтық мәдениет әділеттің басты өлшемдері ретінде көрсетілген.

Бұл ұстанымның маңызды тұсы – жауапкершілікті тек мемлекеттен талап етпеу.

Қоғам да өз жауапкершілігін сезінуі керек.

Мемлекет азаматтың құқығын қорғауы тиіс.

Азамат мемлекет белгілеген заң талаптарын орындауы тиіс.

Мемлекеттік орган халықтың өтінішіне жауап беруі тиіс.

Азамат та өз кезегінде мәселені заңды жолмен шешуге ұмтылуы қажет.

Осындай өзара жауапкершілік қалыптасқанда ғана мемлекет пен қоғам арасында берік байланыс орнайды.

Қауіпсіздік үлкен ұрандардан емес, күнделікті тәртіптен басталады

Елдегі қауіпсіздікті тек күштік құрылымдардың жұмысы қамтамасыз етеді деу де дұрыс емес.

Қауіпсіздік мәдениеті әр адамның әрекетінен басталады.

Бір адам көлік жүргізгенде телефонға қарамайды.

Екінші адам баласына заңды құрметтеуді үйретеді.

Үшінші адам табиғатты ластамайды.

Төртінші адам пара ұсынбайды.

Бесінші адам құқық бұзушылықты көрсе, оған бейжай қарамайды.

Бұлардың әрқайсысы – заң және тәртіп қағидатының күнделікті көрінісі.

Президенттің жаңа дәуірдегі Қазақстан туралы Жолдауында да «Заң және тәртіп» мемлекетіміздің мызғымас тұғыры ретінде аталып, құқық бұзушылыққа төзбеушілік мәдениетін қалыптастырудың маңызына назар аударылған.

Заңды сақтау – қорқыныш емес, мәдениет

Нағыз құқықтық мемлекетте адам заңды жазадан қорыққандықтан ғана орындамайды.

Ол заңды өзінің қауіпсіздігі мен құқығының кепілі ретінде қабылдайды.

Міне, қоғамның дамуы үшін қажет ең маңызды өзгеріс те осы.

Заңды сақтау – полициядан қорқу емес.

Тәртіп сақтау – айыппұлдан қашу емес.

Заңға құрмет – мемлекеттің өзіне деген құрмет.

Өйткені заң – абстрактілі ұғым емес. Оның артында әр адамның өмірі, денсаулығы, мүлкі, еңбегі, отбасы және болашағы тұр.

Сондықтан «Заң және тәртіп» – белгілі бір кезеңге арналған саяси ұран ғана емес, қоғамның тұрақты даму философиясына айналуы тиіс.

Мемлекет заңды құрметтесе, азамат та заңға сенеді.

Азамат заңға сенсе, қоғамда жауапкершілік артады.

Жауапкершілік артқан жерде тәртіп орнығады.

Ал тәртіп бар жерде қауіпсіздік, тұрақтылық және даму үшін берік негіз қалыптасады.

Әділетті Қазақстанның басты өлшемдерінің бірі де осында: заңды бәрі құрметтейтін, тәртіпті бәрі сақтайтын және құқықтың қорғалатынына әр азамат сенетін қоғам құру